ÜNİTE 4
DÜNYAMIZI SARAN ÖRTÜ TOPRAK

ÜNİTENİN KONULARI

Toprağın Oluşumu

· Fiziksel Parçalanma
· Kimyasal Ayrışma
· Biyolojik Ayrışma
• Toprağın Doğal Yapısı
Katı Kısım
SıvıKısım ve Gaz Kısım
Toprağın Katmanları

· A Katmanı
· B Katmanı
· C Katmanı
· D Katmanı
Özet

ARAŞTIRMA KONULARI

Üniteye başlamadan önce aşağıdaki soruları cevaplandırınız.

1. Karayolları yanlarında gördüğünüz toprak kesitlerini inceleyiniz.
2. Çiftçiler tarlalarınıneden sürerler? Araştırınız.
3. Sonbaharda düşen yapraklara ne olur? Araştırınız.
4. Toprağın içinde canlılar nasıl yaşar? İnceleyiniz.

GİRİŞ

Toprak, hepimizin bildiği gibi, yaşamımızın en önemli unsurudur. Bütün canlılar toprağa muhtaçtır. Topraksız yaşam düşünülemez. Daha önce toprağın ne olduğunu, içerisindeki maddeleri ve yaşamımız için neden önemli olduğunu öğrenmiştik. Şimdi toprağıbiraz daha yakından tanıyacağız. Toprağın nasıl oluştuğunu, doğal yapısını ve toprağın katmanlarını öğreneceğiz.

TOPRAĞIN OLUŞUMU

Toprak, çok uzun yıllar süren bir zaman içerisinde oluşur. Toprak oluşumunu sağlayan üç temel süreç vardır. Bunlar;

1. Fiziksel Parçalanma,
2. Kimyasal Ayrışma,
3. Biyolojik Ayrışma olaylarıdır.

Fiziksel Parçalanma

Toprağın oluşabilmesi için ilk önce kayaların parçalanması gereklidir. Kayalar, yağış, sıcaklık, rüzgar gibi iklim koşullarının etkisiyle parçalanır.

Parçalanan kayalardan taş ve çakıl meydana gelir. Bunlar ya olduklarıyerde, ya da taşınarak biriktikleri başka bir yerde parçalanmaya devam ederler.

Kimyasal Ayrışma

Fiziksel parçalanma ile ufalanıp dağılan materyal, bitki örtüsü, su ve havanın etkisiyle kimyasal ayrışmaya uğrar. Bir maddenin başka bir maddeye dönüşmesi olayına kimyasal ayrışma denir. İşte kayalar parçalanıp ufalandıktan sonra çeşitli değişmelere uğrarlar. Böylece farklıbir görünüm ve özellik kazanarak topraklaşmaya başlarlar. Bu oluşumla birlikte toprakta biyolojik aktivite de başlar.

Küçük kaya parçalarına kayaç denir. Kayaçların içerisinde çeşitli mineraller vardır. Kimyasal ayrışma sonucunda mineraller çözülür. Bünyesindeki çeşitli elementler serbest kalır. Bitkiler ve bazıcanlılar bu
elementlerle beslenir.

Biyolojik Ayrışma

Yaşama süresini tamamlayan bitki, hayvan ve çeşitli mikroorganizmaların ölü dokularıile onların atıklarısürekli olarak toprağa karışır. Bunların hepsi birden toprağın organik maddesini oluşturur. Topraktaki canlı organizmalar, kendilerini besleyebilmek ve yaşamlarını sürdürebilmek için toprak organik
maddesini kullanırlar. Böylece bu atık ve artıklar da ayrışmış olur. Bu arada açığa çıkan birçok ayrışma yan ürünlerinin etkisiyle toprak oluşumu hızlanır.

Topraktaki organik maddelerin ileri düzeyde parçalanıp ayrışmasına humuslaşma denir. Toprak oluşumu humuslaşma ile hızlanmakla beraber, yine de çok yavaş gerçekleşen bir olaydır. Tarım yapmaya uygun 1 cm. kalınlığında bir toprak tabakası koşullara göre ancak 200 ile 1000 yıl arasında oluşabilmektedir. Bu süre iklim, anakaya, arazi yapısı ve bitki örtüsünün özelliklerine göre değişmektedir. Toprak, çok uzun sürede oluşabildiği ve yeniden meydana gelmesi çok güç olduğu için çok önemli ve değerlidir.

Toprağın Doğal Yapısı

Toprağın başlıca üç ana unsuru vardır. Bunlar;

1 Katı Kısım
2 Sıvı Kısım
3 Gaz Kısım

Katı Kısım: Toprağın katı kısmı çeşitli irilikte ve şekildeki maddelerden oluşmaktadır. Bu maddeler organik ve inorganik niteliktedir. Bitkisel ve hayvansal kökenli varlıklara ve ürünlere organik madde denir. Örneğin şeker, pamuk, sebze-meyve çeşitleri, canlı varlıklar organik maddedir. Bitkisel ve hayvansal kökenli olmayan maddelere ise inorganik yani organik olmayan madde denir. İnorganik maddeler aynı zamanda mineral madde diye de adlandırılır. Su, kaya, demir gibi maddeler inorganik maddelerdir.

Toprağın yaklaşık yarısını(%50) katı kısım oluşturur. Katıkısım içerisindeki organik madde ve inorganik madde oranıtopraktan toprağa değişir. İyi bir toprağın katı kısmında %5 oranında organik madde, %45 oranında inorganik madde bulunmaktadır.

Organik maddeler, toprak içerisindeki canlıların atık ve artıklardır. Bizzat toprak canlılarının kendisi de organik madde sayılmaktadır. Toprağın katı kısmında kaya, taş, çakıl gibi kaba maddeler de bulunabilir. Bunlar çıplak gözle rahatlıkla görülebilirler. Ancak, asıl tarım toprağınımeydana getiren ve toprakta
önemli bir yer tutan, kum, silt ve kil gibi küçük taneciklerdir. Kum gözle görülebilir. Ancak, kil ve silt çok küçük olduğu için gözle görülemez.

Sıvı ve Gaz Kısım: Toprağın geri kalan yaklaşık yarısı(%50) gözenek boşluklarından ibarettir. Gözenek boşluklarında hava ve su bulunur. Hava, toprağın gaz kısmını, suda sıvı kısmınıoluşturur. Topraktaki su ve hava oranı sürekli değişir. Yukarıdaki varsayıma göre toprak içerisinde su oranı %20 iken,
hava oranı%30’dur. Su oranı %15 ise, hava oranı %35 olur. Yani topraktaki hava ve su oranının toplamı %50’yi tamamlar. Toprakta ne kadar gözenek boşluğu varsa su ve havanın toplamı da o kadar olabilir. Çünkü su ve hava gözenek boşluklarını tamamen dolduran akışkanlardır.

Toprağın sıvıkısmını oluşturan toprak suyu, yağışlar ve sulama ile toprağa ulaşır. Su toprak içerisindeki gözeneklerde hareket eder ve fazlası aktıktan sonra geriye kalan kısmı büyük ölçüde yine gözeneklerde tutulur. Bitkiler ve diğer toprak canlıları, ancak toprakta tutulan sudan yararlanırlar.
Toprak suyu bitkilerin ve toprak içerisindeki diğer canlıların yaşaması için mutlaka gereklidir.

Toprağın gaz kısmınıoluşturan toprak havası, su tarafından doldurulmamış gözeneklerde bulunur. Toprak havası bizim soluduğumuz atmosferik havadan farklıbir bileşime sahiptir. Toprak havasında daha fazla
karbondioksit, daha fazla nem fakat daha az oksijen bulunur.

TOPRAĞIN KATMANLARI

Bir tarla toprağıderinlemesine kazıldığızaman toprağın profili ortaya çıkar. Toprak profili toprağın dikine kesitinin yandan görünüşü demektir. Toprak profilini şehirlerarası yolların çıplak yamaçlarında görebiliriz.

Bir toprak profili genel olarak dört katmandan (horizon) oluşmaktadır. Bunlar A, B, C ve D katmanıolarak adlandırılır.

A Katmanı

Toprağın en üst kısmındaki A katmanıtoprağın yoğun olarak işlendiği kısmıdır. Humusu çok olduğu için rengi koyudur (Kahverengiden siyaha kadar). Bu katmanın üst kısmıtaze organik maddece çok zengindir. A katmanı
içerisinde bolca bitki kökü ve çeşitli organizmalar bulunur. Toprağın en aktif olan kısmıA katmanıdır.

B Katmanı

A katmanının altında yer almaktadır. B katmanı A katmanından daha açık renktedir. Çünkü içinde fazla humus yoktur. Fazla bitki kökü ve canlı bulunmaz. A horizonunun erozyonla kaybedilmesi nedeniyle ortaya çıkan bu tabakada tarım yapılırsa fazla ürün elde edilemez.

Bu iki katman; fiziksel parçalanma, kimyasal ve biyolojik ayrışmalar sonucunda binlerce yılda ancak oluşmuş esas toprağı meydana getirirler.

C Katmanı

B katmanının altında yer almaktadır. C katmanı henüz ayrışmaya yeni başlamış olan ana materyaldir. Ana materyal toprağın oluştuğu ana maddedir. C katmanında hiç organik madde ya da mikroorganizma yoktur. Bitki kökü ve artıkları bulunmaz. Bu tabaka zamanla ayrışarak B katmanına dönüşür.

D Katmanı

Bazı topraklarda C katmanı altında D katmanı bulunabilmektedir. D Katmanı toprağın oluştuğu ana kayadır. Ana kaya tamamen katı ve henüz hiç ayrışmamıştır. Ana kaya zamanla parçalanıp, ayrışarak bazı değişikliklere uğrar ve önce C katmanını oluşturur. Ardından, süren değişikliklerle B katmanına ve
en sonra da tarımsal toprak olan A katmanına dönüşür. Ancak bu değişiklikler çok uzun yıllarda gerçekleşmektedir.

ÖZET

Toprak, kayaların fiziksel parçalanmayla birlikte ya da fiziksel parçalanmadan sonra kimyasal ve biyolojik ayrışmaya uğraması sonucunda bugünkü halini almıştır. Bu süreç çok uzun yıllar içinde gerçekleşmektedir.
Toprak, genel olarak, katı, sıvı ve gaz kıs ımlardan ibaret bir karışımdır. Katı kısım inorganik ve az miktarda da organik maddeler içermektedir. Gaz kısım toprak havasını, sıvı kısım ise toprak suyunu ifade etmektedir. Erozyona uğramamış olgun bir toprak, genel olarak dört ana katmandan meydana gelmiştir. Bunlar tarımın yapıldığı A katmanı, tarımın yapılamadığı B katmanı, henüz tam ayrışmamış ana materyal olan C katmanı ve ana kaya olan D katmanıdır.

DEĞERLENDİRME SORULARI

1. Aşağıdakilerden hangisi toprağın içinde bulunan maddelerden değildir?
a) Organik madde
b) Ağaçlar
c) Hava
2. Toprak oluşmasında aşağıdakilerden hangisi etkili değildir?
a) Mevsim değişiklikleri
b) Kum
c) Bitki örtüsü
3. Toprak oluşumunun aşamalarışunlardır:
I. Kayaların parçalanmas ı
II. Organik maddelerin ayrışması
III. Parçaların kimyasal ayrışmaya uğraması

Yukarıda karışık olarak verilen bu aşamalar aşağıdakilerin hangisinde doğru sırasıyla verilmiştir?

a) I,II,III
b) II, I, III
c) I, III, II

4. Uzun zaman süresince kayalardan toprağın oluşmasında en önemli etken hangisidir ?

a) İklim
b) İnsanlar
c) Hayvanlar

5. Toprak neden özenle kullanılmalıve korunmalıdır?

a) Canlılara yetemeyecek kadar az olduğu için
b) Yeniden oluşumunun imkansız olduğu için
c) Canlıların yaşam alanı olduğu için
“İçerisinde fazla mikroorganizma yoktur. Yeterince hava ve su bulunmaz.
Genellikle açık renktedir.”

6. Yukarıda tanımlanan toprak katmanı aşağıdakilerden hangisidir?

a) D Katmanı
b) B Katmanı
c) C Katmanı

7. Aşağıdaki toprak katmanlarının hangisi organik madde yönünden daha zengindir?

a) C Katmanı
b) A ve B Katmanı
c) A Katmanı

8. İdeal bir toprağın gözenek boşluklarının %35’inde hava bulunursa, bu toprağın ne kadarında su bulunur?

a) %35’inde
b) %20’sinde
c) %15’inde

9. Aşağıdakilerden hangisi toprağın katıkısmının bir öğesi değildir?

a) Hava
b) Kum
c) Silt

10. Aşağıdaki katmanlardan hangisinde toprak canlıları en yoğun yaşamaktadır?

a) A ve C Katmanında
b) C ve B Katmanında
c) A ve B Katmanında

Aşağıdaki soruları yanıtlayınız.

1. Toprak oluşumu neden 200 ile 1000 yıl arasında değişmektedir?
2. Toprak oluşumunda canlıların etkisi nedir?
3. Toprağın içerisindeki maddeler topraktan toprağa değişir mi? Neden?
4. Toprak katmaları canlıların yaşamı açısından ne önem taşır?
5. Toprak havası, toprağın hangi kısmında bulunur? Toprak havasıile insanların soluduğu hava arasındaki fark nedir? Açıklayınız.